سایت حقوقی دکتر محمد طاهر کنعانی

الف) کرامت ذاتی: براساس آموزه های اسلامی انسان دارای حقوق و کرامت ذاتی است.انسان موجودی مقدس و مسجودالملائکه و دارای قدرت عقل و خرد و ایمان و اختیار و آزادی است. آیه ی شریفه ی (لَقَد کَرَّمنا بَنی آدَم) دلالت صریح بر کرامت ذاتی انسان است. اسلام دینی انسانمدار، فردگرا و انسان محور دارد. تفاوت انسان گرایی (اومانیسم) غربی با انسان گرایی در اسلام این است در فرهنگ غربی انسان غایت است و خداوند و اراده الهی نیز در خدمت کمال انسان است. در یک نگرش افراطی غربی خداوند و دین خدا محدودیتی در زندگی انسان ندارد و همه قوانین و امکانات و نهادها و ساز و کارها فقط و فقط برای انسان و رفع نیازهای مادی انسان است.انسان مختار کامل است که خدا و احکام و اوامرش را بپذیرد یا نپذیرد.معنویت در لیبرالیسم غربی به حاشیه رفته ونقصان اساسی تمدن غرب و رازانحطاط انسان غربی درهمین است . در اندیشه های دینی از جمله اسلام، انسان گرایی در طول خداگرایی ،خداپرستی و عبودیت است. اما این عبودیت نافی اختیار انسان نیست ( اِنّا هَدَیناه السَبیلَ ما شاکِراً و اَما کَفوراً ) خداگرایی محدودیتی برای اومانیسم دینی بوجود نمی آورد.زیراانسان می تواند خداگونه شودعبدی اطعنی حتی اجعلک مثلی.مثل دراین آیه به معنای جانشینی خداوند درایجاد اشیاءاست.زیرابدنبال حدیث کن فیکون آمده است. نه جایگزینی.(برخی گمان برده اند طبق این حدیث قدسی انسان می تواندالعیاذ بالله خداوند شود!غافل از این که سبحانه وتعالی عما یصفون ولیس کمثله شیئ ازمحکمات است.)

ب) انعطاف ( Tolerance ): اسلام دین آزادی و انعطاف است. تساهل و تسامح محوری ترین شعار پیامبر اکرم (ص) بوده است. فرمودند اِنّی بعثت لشَریعَه السَهله و السَمحه. برخی معتقدند این قاعده درخصوص نفی عسر و حرج و عملی و معقول بودن احکام اسلام است. خداوند احکام سهل و آسان را برای بشریت وضع کرده است. هرجا عسر و حرج باشد حکم شرعی برداشته می شود مانند احکام مسافر و بیمار و فقیر و مسکین و امثال آن.(مناظره مصباح یزدی وحجتی کرمانی در سیمای شبکه اول) به نظر می رسد؛تساهل و تسامح فراتر از قواعد درون دینی است و شامل آزادی و انعطاف در برابر ادیان و عقاید غیر اسلامی نیز می شود ؛همانند آیه شریفه " لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ ..."  بعضى از مفسرين «طبرسی- مجمع البیان-ج9-ص272» گفته‏اند: اين آيه شريفه با آيه" فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ" نسخ شده است. اين نظريه درست نيست، براى اينكه آيه مورد بحث با اين كه مطلق است، شامل غير اهل ذمه و اهل معاهده نمى‏شود و كفارى كه با اسلام سر جنگ دارند مشمول اين آيه نيستند، تا آيه سوره توبه ناسخ آن باشد، چون آيه مذكور تنها به كفار حربى و مشركين نظر دارد، با اين حال چطور مى‏تواند ناسخ آيه مورد بحث باشد، با اين كه هيچ مزاحمتى بين آن دو نيست.درنتیجه تساهل دینی درقرآن از بدیهی ترین واضحات است.

ج) آزادی مخالفین: فتوای خروج ملت ایران علیه نظام استبدادی ودین ستیز و وابسته به استکبارِرژیم پهلوی، توسط حضرت امام خمینی(ره)نشانه ژرف نگری فقهی واجرای عملی فقاهت اسلامی بود. در اصطلاح فقهی مخالفین عبارت است از:بغات و خوارج.

1- سؤال این است که آیا حق خروج بر امام جزئا یا کلاً در فقه اسلامی وجود دارد یا خیر؟اکثر فقهای اهل سنت معتقدند؛ ولی امر واجب الاطاعه است و با ظلم و فسق وتعطیل حقوق و حدود الهی منعزل نمی شود ؛ بنابراین خروج بر امام اعظم یعنی بالاترین مقام دولت اسلامی ممنوع است. زیرا سبب فتنه و آشوب و هرج و مرج می شود. اما برخی دیگر از فقیهان اهل سنت و نیز فقیهان شیعه معتقدند اگر امام از حدودقرآن و سنت خارج شود و فسق و ظلم و تعطیل حقوق نماید ؛مردم حق دارند که امام را عزل و امام دیگری را جایگزین سازند. بغات کسانی هستند که علیه امام و حاکم اسلامی خروج نموده وخروج شان به وجه مشروع است و دارای سازمان سیاسی هستند. رافعی در کتاب شرح الکبیر می گوید البغات وهم القوم الذین یخرجون علی الامام بتأویل سائغ و لهم منعه و شوکهابن قدامه در مغنی معتقد است بغی اسم ذم وکلمه منفوری نیست وبقول علی بن ابی طالب(ع)بسیار فرق است بین کسی که باطل می جوید وبه آن می رسد با کسی که حق می جوید وبه آن نمی رسد . علامه طباطبایی آن رااسم ذم میداند طبق آیه" فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى‏ فَقاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِي‏ءَ إِلى‏ أَمْرِ اللَّهِ"- كلمه" بغى" كه مصدر" بغت" است، به معناى ظلم و تعدى بدون حق است، و كلمه" فى" كه جمله" تفي‏ء" از آن اشتقاق يافته، به معناى برگشتن است و معناى آيه اين است كه: اگر يكى از دو طائفه مسلمين به طائفه ديگر بدون حق ستم كرد، بايد با آن طائفه كه تعدى كرده قتال كنند تا به امر خدا برگردند و دستورهای الهى را گردن نهند(ترجمه تفسیر المیزان-ج18-ص469)بغات گاهی تصورشان حق است اما به حق نرسیده اند. بااین وجود گاهی خوارج برحق هستند واین حاکم است که از قرآن وسنت خروج کرده وظلم وبی دادپیشه کرده است.فقهای شیعه عدالت را شرط امامت حتا امام جماعت می دانند. به همین دلایل انقلاب اسلامی ایران بسیارزودتر از انقلاب کشور های عربی به ثمرنشست.برخی اهل سنت معتقدند چنانچه عزل امام موجب فتنه و آشوب شود فقیهان باید بین دو مفسده یعنی فتنه و آشوب در مقابل حاکمیت ظالم آنچه کمترین مفسده را دارد انتخاب نماید

2-شرط اصلی خوارج آن است که هدف شان مشروع باشد. گاهی هدف خوارج عزل رئیس دولت به دلیل خروج حاکم اسلامی از قرآن و سنت  وکوتاهی و ناتوانی امام در برابر دولت های خارجی و تسلط خارجیان بر منابع ملی است. در این صورت هدف مشروع است؛هرچند بغات تصورشان حق و اما به حق نرسیده باشند.دراین صورت بر مومنان است که با استدلال فساد عقیده آنان راروشن سازند.اما اگر هدف ، سرنگونی نظام اسلامی و جایگزینی نظام غیراسلامی و البته بیگانه باشد در این صورت بغات،درصورتی که عملیات مادی مسلحانه وبراندازانه انجام بدهند؛ در واقع محارب و مفسد فی الارض هستند.

3- استدلال: شرط دوم بغات داشتن دلیل و سبب مشروع و قانونی برای خروج است، بنابراین اگر دلیل ضعیف باشد مانند دلیل خوارج علیه امام علی (ع) که مدعی خونخواهی عثمان بودند که هیچ دلیل موجهی برای خروج بر امام ندارند و یا قصدشان نامشروع است. در این صورت نیز چنانچه مانند خوارج نهروان دست به شمشیر ببرند مجرم محسوبند و نه باغی.

4- سازمان سیاسی: بغات باید دارای سازماندهی سیاسی و تشکیلات باشند. چنانچه خوارج بدون سازماندهی و قدرت مردمی باشند و کسی از مردم نیز از آنها حمایت نکند هر چند دلیل و استدلال هم داشته باشند حق خروج ندارند. مانند حضرت علی (ع) که25 سال خانه نشین بود و پس از خروج مردم و اجتماع شورانگیز فرمودند لولاحضورالحاضر و قیام الحجه بوجود الناصر ... یعنی حضور مردم و اجتماع عظیم مردم از شرایط خروج است.

ه) حقوق مخالفین: مخالفین در صورتی که حتا شرایط فوق را نداشته باشند، حقوق شرعی زیر را دارند.

1- حق دارندآنچه را عقیده دارند از طریق مشروع و در چارچوب قوانین شرعی آنچه می خواهند بگویند و بر مؤمنین و دانشمندان و عدول مؤمنین است که با دلیل و برهان فساد عقیده و آرای آنها را آشکار سازند. چنانچه یکی از دو طرف از حدود شرعی علیه دیگری خارج شود بر قاضی است که مرتکب را مجازات نماید. بغات حق دارند در مکان معینی اجتماع نمایند و هیچ کس حق تعرض بر آنان را ندارد مگر دست به شمشیر ببرند و این براساس سنت حضرت علی (ع) است که خوارج نهروان را آزاد گذاشت و به آنها تعرض نکرد ولی زمانی که از طاعت خارج شدند و جنگ را آغاز کردند. امیر مؤمنین نیز آنها را سرکوب کرده. حضرت علی (ع) خطاب به خوارج فرمودند «شما را بر من سه حق است: حقوق شما را از بیت المال قطع نکنم. از حضور شما در مساجد جلوگیری ننمایم و از اجتماع حج مانع شما نشوم»

حق ردّ بر منابر: خوارج حق اعتراض در برابر سخنان امام و استدلال مخالف علیه امام را دارند. رد بر منابر وسیع ترین حد آزادی بیان درجامعه اسلامی است.دلیل آن نیز سنت حضرت علی (ع) در خطبه ی شقشقیه و امثال آن است که در حین سخنرانی حضرت خوارجبانگ زدند «الحکم لله لالک یا علی» و حضرت فرمودند کلمه الحق و یرادبها الباطل.

2- تکلیف دولت اسلامی است که ابتداء به جنگ ننماید بلکه با دلیل و منطق و استدلال و حجت بغات مسلح را متفرق و صلح برقرار نماید. دولت اسلامی حق نابودی بغات را ندارد یعنی پس از برافروخته شدن آتش قیام و انقلاب بایدکسانی را که روی به حمله می آورند بکشد و کسانی که فرار می کنند و پشت برقوای دولتی هستند آنها را امان دهد. اموالشان را مصادره نکند. بر زنان و اولاد آنها سیطره ندارد. براساس روایت نبوی «منعت دار الاسلام ما فیها» یعنی در سرزمین اسلامی همه چیز مصونیت دارد و در سلامت وامنیت است. پس از پایان انقلاب و جنگ بر ولی امر مسلمین است اموال خوارج را به آنها مسترد نماید .آنچه در غیر حالت جنگ از بین رفته متلف و قاتل ضامن شرعی است. مجازات بغات به اوضاع مختلف متفاوت است چنانچه خروج آنها به نحو مشروع بوده باشد تلفات ناشی از جنگ و انقلاب تا آنجا که طبیعت جنگ اقتضا می کرد ازبیت المال است زمانی که دولت اسلامی بر آنها غلبه کرد اموال و جان آنها محترم و معصوم است.